Cách vận hành sơ đồ Pick and Roll trong NBA không chỉ đơn giản là một pha yểm trợ rồi cắt vào, nó là cả một hệ điều hành tấn công, là ngôn ngữ giao tiếp giữa ball handler và screener trên sân. Hiểu được nó là hiểu được hơn 50% những gì đang diễn ra trong một trận đấu NBA hiện đại, từ cách tạo ra mismatch cho đến nghệ thuật khai thác spacing. Đây không phải là một bài tấn công, nó là một cuộc đấu trí cân não đòi hỏi khả năng đọc vị phòng ngự trong tích tắc.
Pick and Roll: Nền tảng của mọi hàng công NBA hiện đại
Nói không ngoa, nếu không chạy được PnR một cách hiệu quả, đội bóng đó gần như không có cửa cạnh tranh ở NBA. Nó là bài tấn công cơ bản nhất nhưng cũng biến ảo khôn lường nhất.
“Pick” (Yểm trợ) – Không chỉ là một cú va chạm
Hành động yểm trợ (screen) là khởi đầu của tất cả. Nhưng một cú “pick” tốt không chỉ là đứng yên cho người khác va vào. Nó là cả một nghệ thuật.
- Góc yểm trợ (Screen Angle): Người yểm trợ phải đặt mình ở góc độ tối ưu để “nhốt” người phòng ngự của ball handler, buộc họ phải đi đường vòng hoặc chấp nhận va chạm.
- Thời điểm (Timing): Yểm trợ quá sớm, hậu vệ đối phương có thời gian phản ứng. Yểm trợ quá muộn, pha bóng mất đi sự bất ngờ.
- Slipping the screen: Đôi khi, hành động giả vờ yểm trợ rồi bất ngờ cắt thẳng vào rổ (slip) còn nguy hiểm hơn một cú yểm trợ thực sự.
“Roll” (Cắt vào) – Lựa chọn mang tính quyết định
Sau khi yểm trợ thành công, người yểm trợ (giờ là roll man) không chỉ có một lựa chọn là cắm đầu chạy vào rổ.
- Hard Roll: Cắt thẳng và mạnh vào khu vực hình thang, sẵn sàng nhận một đường chuyền lob để úp rổ. Đây là lựa chọn của những trung phong khỏe như Clint Capela.
- Short Roll: Cắt vào khoảng trống ở khuỷu hình thang (elbow), nhận bóng và trở thành người kiến tạo thứ hai trong tình huống 4 đánh 3. Draymond Green là bậc thầy của kỹ năng này.
- Pop: Thay vì cắt vào, người yểm trợ dạt ra vạch 3 điểm để nhận bóng và ném. Đây là biến thể Pick and Pop cực kỳ khó chịu.
Tại sao nó lại hiệu quả đến thế?
Bản chất của Pick and Roll là tạo ra một tình huống 2 đánh 1 tạm thời. Hàng phòng ngự bị đặt vào thế tiến thoái lưỡng nan: họ phải chọn giữa việc ngăn chặn người cầm bóng hay người cắt vào, và gần như không thể làm tốt cả hai cùng lúc.
Các biến thể “chết người” của Pick and Roll
Từ cái gốc PnR cơ bản, các HLV đã sáng tạo ra vô số biến thể để khai thác từng điểm yếu nhỏ nhất của hàng phòng ngự.
Pick and Pop: Vũ khí của các Big Man biết ném
Thay vì một trung phong truyền thống chỉ biết úp rổ, hãy tưởng tượng người yểm trợ là Kevin Durant hay Kristaps Porziņģis. Khi hậu vệ đối phương lùi sâu để cản pha cắt vào, họ chỉ đơn giản là dạt ra ngoài và nhận một đường chuyền trống trải để ném 3 điểm. Cực kỳ khó để phòng ngự.
Spain Pick and Roll: Cái bẫy hai tầng
Đây là một biến thể nâng cao và rất khó chịu. Trong khi PnR chính đang diễn ra, một cầu thủ thứ ba sẽ âm thầm chạy ra sau lưng và yểm trợ cho chính người vừa cắt vào (roll man). Điều này tạo ra một sự hỗn loạn tột độ, thường dẫn đến một pha úp rổ trống trải hoặc một cú ném 3 điểm không bị ai kèm.
Horns Set: Khởi đầu cho mọi thứ
Đội hình tấn công với hai cầu thủ đứng ở hai bên khuỷu hình thang (giống như hai cái sừng). Từ đây, người cầm bóng có thể lựa chọn PnR với bất kỳ cầu thủ nào, hoặc thực hiện một pha đưa bóng tay trong tay (dribble hand-off). Nó tạo ra rất nhiều lựa chọn và khiến hàng thủ phải đoán già đoán non.
Spread Pick and Roll: Khi không gian là tối thượng
Đây là hình thái phổ biến nhất hiện nay. Một ball handler và một screener chơi PnR ở trung tâm, trong khi ba cầu thủ còn lại đứng ở vạch 3 điểm. Điều này kéo giãn tối đa đội hình phòng ngự. Nếu hàng thủ co vào để giúp, bóng sẽ được chuyền ra ngoài cho một cú ném 3. Nếu họ không giúp, ball handler sẽ có cả “đường băng” để tấn công rổ.
Đọc vị phòng ngự: Chìa khóa thành công
Chạy PnR không phải là một bài toán có công thức sẵn. Thành công của nó phụ thuộc 100% vào khả năng đọc vị và phản ứng của ball handler.
Đối phó với “Drop Coverage”
Khi đối phương sử dụng chiến thuật Drop Coverage (trung phong lùi sâu về vành rổ để bảo vệ), người cầm bóng sẽ có khoảng trống ở vạch ném phạt. Đây là lúc những cú ném trung bình (mid-range) hoặc floater của những cầu thủ như Chris Paul lên tiếng.
Phá vỡ chiến thuật “Hedge” và “Trap”
Hedge (trung phong đối phương bước lên cao để gây áp lực) hoặc Trap (hai người vây lấy người cầm bóng) là những chiến thuật hung hãn. Người cầm bóng phải thật nhanh tay chuyền bóng cho roll man trước khi bị kẹt. Lúc này, roll man sẽ nhận bóng trong tình huống 4 đánh 3 và có nhiệm vụ đưa ra quyết định cuối cùng.
Trừng phạt “Switch” – Tạo ra Mismatch
Khi hai cầu thủ phòng ngự đổi người cho nhau (Switch), mục tiêu của hàng công ngay lập tức thay đổi. Họ sẽ tìm cách khai thác mismatch (sự chênh lệch về thể hình/tốc độ).
- Một hậu vệ nhanh nhẹn như Kyrie Irving sẽ “tra tấn” một trung phong chậm chạp ở ngoài vòng 3 điểm.
- Một trung phong to lớn như Nikola Jokic sẽ đòi bóng ở khu vực dưới rổ và dễ dàng đè bẹp một hậu vệ nhỏ con hơn.
Những cặp đôi Pick and Roll huyền thoại và hiện đại
Lịch sử NBA được viết nên bởi những bộ đôi PnR vĩ đại, những người đã biến bài tấn công này thành thương hiệu của riêng họ.
John Stockton & Karl Malone: Những người định nghĩa PnR
Không thể nói về PnR mà không nhắc đến bộ đôi của Utah Jazz. Stockton với nhãn quan thiên tài và Malone với khả năng dứt điểm hoàn hảo ở khu vực trung bình đã biến PnR thành một thứ vũ khí không thể ngăn cản trong suốt gần hai thập kỷ.
Stephen Curry & Draymond Green: Cuộc cách mạng không gian
Golden State Warriors đã nâng tầm PnR. Mối đe dọa ném 3 của Curry khủng khiếp đến mức anh kéo theo hai, thậm chí ba người phòng ngự. Điều này tạo ra khoảng trống mênh mông cho Draymond Green nhận bóng trong tình huống 4 đánh 3 và kiến tạo cho đồng đội. Nó không còn là PnR truyền thống, nó là “gravity” PnR.
James Harden & Clint Capela: Sức mạnh của “Lob City”
Ở Houston Rockets, PnR của Harden và Capela cực kỳ đơn giản nhưng không thể ngăn cản. Harden sẽ rê dắt, kéo người phòng ngự của Capela về phía mình, và chỉ cần một cú vẩy cổ tay nhẹ là bóng đã bay thẳng đến vị trí của Capela cho một pha alley-oop.
Chris Paul: Bậc thầy điều khiển PnR
Cá nhân tôi cho rằng không ai đọc vị PnR tốt hơn Chris Paul. Anh ấy không có tốc độ hay sức mạnh vượt trội, nhưng bộ não của anh ấy luôn đi trước hàng phòng ngự hai bước. Anh ấy biết chính xác khi nào cần ném, khi nào cần chuyền cho roll man, và khi nào cần chuyền ra góc cho xạ thủ. Anh ấy là một giáo sư về PnR.
Quan điểm cá nhân: Pick and Roll sẽ đi về đâu?
Pick and Roll sẽ không bao giờ biến mất, nhưng nó đang và sẽ tiếp tục tiến hóa để thích nghi với thời đại.
Sự trỗi dậy của “Small Ball”
Khi các đội ngày càng chuộng đội hình nhỏ (small ball), PnR không còn chỉ là cuộc chơi giữa hậu vệ và trung phong. Giờ đây, chúng ta thấy những pha PnR giữa hai hậu vệ, hoặc giữa một tiền đạo và một hậu vệ. Bất kỳ ai cũng có thể là ball handler, bất kỳ ai cũng có thể là screener.
Yêu cầu kỹ năng mới cho Big Man
Thời của những trung phong chỉ biết yểm trợ và úp rổ đã qua rồi. Một big man hiện đại phải biết ném 3 (để chơi Pick and Pop), phải biết chuyền bóng (để chơi short roll), và phải đủ nhanh nhẹn để tấn công khi đối phương switch. Những cầu thủ như Nikola Jokic hay Joel Embiid chính là hình mẫu tương lai.
Tương lai là PnR không vị trí?
Theo kinh nghiệm tôi thấy, ranh giới vị trí trong bóng rổ đang ngày càng bị xóa nhòa. Tương lai của PnR sẽ là những tình huống 5-out (cả 5 cầu thủ đều đứng ngoài vạch 3 điểm), nơi bất kỳ hai cầu thủ nào cũng có thể khởi xướng PnR. Điều này sẽ khiến việc phòng ngự trở thành một cơn ác mộng thực sự.
Kết luận
Cách vận hành sơ đồ Pick and Roll trong NBA là một chủ đề vô tận. Nó là sự kết hợp giữa kỹ năng cá nhân, chiến thuật tập thể và quan trọng nhất là tư duy bóng rổ. Nó không phải là một bài tấn công cứng nhắc, mà là một cuộc đối thoại liên tục giữa tấn công và phòng ngự. Hiểu được những sắc thái trong việc đọc vị phòng ngự, khai thác spacing và tạo ra mismatch, bạn sẽ thấy rằng vẻ đẹp của NBA không chỉ nằm ở những pha úp rổ hay ném 3 điểm, mà còn ở cuộc đấu trí không khoan nhượng ẩn sau mỗi pha bóng.